Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα εκτεταμένο θεσμικό και νομικό οπλοστάσιο για την προάσπιση του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών αξιών της, ωστόσο η αποτελεσματικότητα της ενεργοποίησής του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από πολιτικές και θεσμικές ισορροπίες. Αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα του νέου discussion paper του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ) με τίτλο «Προάσπιση Αξιών της ΕΕ: Προς μια Συλλογική Επαγρύπνηση;», το οποίο υπογράφει η συνεργάτιδα του ΚΕΦΙΜ Ντία Χωραφά (LL.M EU Law).

Η μελέτη εξετάζει συστηματικά τα βασικά εργαλεία που διαθέτει η Ένωση για την αντιμετώπιση φαινομένων δημοκρατικής διολίσθησης στα κράτη-μέλη, εστιάζοντας ιδίως στην περίπτωση της Ουγγαρίας. Συγκεκριμένα, αναλύονται:

– Η διαδικασία αναστολής δικαιωμάτων κράτους-μέλους (άρθρο 7 ΣΕΕ),

– Ο μηχανισμός αιρεσιμότητας για το κράτος δικαίου και η διασύνδεσή του με την εκταμίευση ενωσιακών πόρων,

– Οι προσφυγές λόγω παράβασης ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Σύμφωνα με τα βασικά συμπεράσματα του discussion paper: 

• Η ΕΕ διαθέτει πλέγμα θεσμικών εγγυήσεων και νομικών μέσων για την προάσπιση του κράτους δικαίου, που κατοχυρώνεται ως αρχή και ως αξία, τόσο για την ίδια την ΕΕ ως ένωση δικαίου, όσο και για τα κράτη μέλη που την αποτελούν.

• Η ενεργοποίηση και εφαρμογή τους έναντι κρατών μελών επηρεάζεται από διάφορες πολιτικές σταθμίσεις, όπως καταδεικνύεται στην περίπτωση της Ουγγαρίας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εγκαλεί αφενός το Συμβούλιο, το οποίο δεν προχωρά αποφασιστικά τη διαδικασία αναστολής δικαιωμάτων κράτους μέλους, και αφετέρου την Επιτροπή, η οποία προέβη σε μερική άρση αναστολής εκταμίευσης δεσμευμένων ενωσιακών πόρων (απόφαση που συνέπεσε με την απόσυρση απειλής βέτο της Ουγγαρίας για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας).

• Η διασύνδεση μεταξύ των χρηματοδοτικών εργαλείων ΕΕ και της εφαρμογής του κράτους δικαίου στα κράτη μέλη αποτελεί άμεσο μοχλό πίεσης, καθώς η αναστολή εκταμίευσης αποστερεί από την κυβέρνηση μη συμμορφούμενου κράτους σημαντικούς πόρους χρηματοδότησης δημόσιων πολιτικών.

• Ο δικαστικός έλεγχος λόγω μη συμμόρφωσης σχετικά με την προστασία των δικαιωμάτων, των ελευθεριών και των αρχών που προβλέπονται στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, προϋποθέτει διαπίστωση άλλων παραβάσεων ενωσιακού δικαίου (καθώς ο Χάρτης είναι δεσμευτικός για τα κράτη μέλη μόνον όταν ενεργούν εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου ΕΕ). Στην εκκρεμή ενώπιον του Δικαστηρίου ΕΕ υπόθεση Επιτροπή κατά Ουγγαρίας «Αξίες της ΕΕ», για πρώτη φορά στην ιστορία της Ένωσης ένας τόσο μεγάλος αριθμός κρατών παρεμβαίνει υπέρ της Επιτροπής και κατά ενός άλλου κράτους μέλους. Επιπλέον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι οι επεμβάσεις σε θεμελιώδη δικαιώματα  συνιστούν ταυτόχρονα και παραβίαση των αξιών της ΕΕ.

Η μελέτη καταλήγει ότι η έγκαιρη λειτουργία θεσμικών αντιβάρων – σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο – παραμένει κρίσιμη για την ουσιαστική προστασία των κοινών ευρωπαϊκών αξιών.